ДОРЖЗОДВА СУДАРТ ГАРЧ БУЙ ЗАРИМ ХЭЛЗҮЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ

Үгзүйн тайлбар

1 – Шравасти (төвдөөр: Нян-ѐд) нь эртний Энэтхэгийн зургаан их хотын нэг, Косала улсын нийслэл байсан (одоогийн Энэтхэгийн Уттапрадеш мужийн нутагт), Бурхан багшийн үнэнч итгэн бишрэгч Анатхапиндад (төвдөөр: Гонмэд сайжин, монголоор: Итгэлгүйд идээ өгөгч Өмөг түшиггүй ядууст өглөг түгээдэг өгөөмөр нэгэн байсан тул тийн алдаршжээ) түүнийг энэ нутагт урин залж, Жетавана (төвдөөр: Жалбү жалжэд жи цал, монголоор: Ялгуугч хан хүүгийн цэцэрлэг) гэдэг гайхамшигт цэцэрлэгт хүрээлэн, хийд орныг өргөл болгон, бурхны шашныг ивээн тэтгэжээ. Бурхан багш энд хамгийн урт хугацаагаар буюу хорь гаруй жил заларч, олон арван судар номоо айлдсан юм. Алдарт риди хувилгаан үзүүлсэн үүх түүх ч энд болсон билээ.

2- Амьтан, бодьгал, сүнстэн, би гэх баримтлал нь бүгд нэг утгатай. Энэ бүгд ямар нэгэн “эзэн” буюу “өмчлөгч” гэсэн ойлголт юм. Тухайлбал, бие сэтгэлийн цогц нийлэмж бидэнд ийм төсөөлөл өгдөг. Тэр бүхэн миний өмч, би тэдгээрийн өмчлөгч эзэн мэт. Тийм болохоор миний бие, миний сэтгэл гэхчлэн төсөөлнө. Ийм төсөөллийг харуулсан нэгэн хууч үлгэр байдаг. Нэгэн өвгөн Манзушри бодисадватай учирчээ. Тэр өвгөн бодисадвагийн орь залуу жавхлант бие, саруул тунгалаг сэтгэлд атаархаж ийн гуйжээ. “Та агуу их өглөгч биз дээ. Миний өвгөрч элэгдсэн биеийг минь аваад оронд нь залуу сайхан бие лагшингаа өгөөч. Өтөлж будангуйрсан сэтгэл оюуныг минь аваад гэгээн саруул ухаанаа өгөөч” гэжээ. Бодисатва түүний гуйлтыг биелүүлсэн ч бүх юм хэвээрээ хоцорчээ. Энэ үлгэрт бидний төөрөгдлийг илчилж байна. Өвгөн биеэ ч, сэтгэлээ ч солих атал цаана нь би үлдэнэ гэж бодсон шиг бид ч гэсэн үргэлж ийм маягийн өмчлөгч эзэн гэж өөрсдийгөө боддог. Ийм өмчлөгч сэтгэлгээ л уурлах, шунах, мунхаглахын үндэс болдог. Бурхан багш энэ бүхнийг бүрэн үгүйсгэсэн хэрэг бус, харин бидний төсөөлөлд туйлын, бодит санагдах тэр зүйл харьцангуй буюу хийсвэрлэл утгаар л оршдог гэдгийг зааж байна.

3- Бурхан багш Шагимүнийн шашин анх дэлгэрсэн цагаас тав таван зуун жилээр үечилсэн арван үе буюу таван мянган жил дэлгэрнэ гэж буддизмд үздэг. Эхний гурван үеийг хутгийн үе гэдэг. Өөрөөр хэлбэл, эхний мянга таван зуун жил гэгээрлийн хутаг ологсод давамгайлна. Удаахь гурван үеийг бясалгалын үе гэнэ. Энэ мянга таван зуун жилд төгс гэгээрээгүй ч бясалгалын эрдмийг эзэмшигчид давамгайлна. Дараахь гурван үеийг эшийн үе гэнэ. Энэ үед бясалгалын эрдэм үгүй ч эш сургаалын мэдлэгтнүүд давамгайлна. Ингээд үлдэх сүүлчийн таван зуун жил бурхны

шашин нэр төдий оршин тогтоно. Энэ үед бясалгал байтугай мэдлэг ч үгүй хомс тарчиг, элэр балар болно. Гэтэл бурхан багш Очир огтлогч судартаа чухам энэ үеийг онцлон дурдаж, түүний шавь Субуди нь энэ үеийхэнд биширч буй нь тун гайхалтай. Хамгийн харанхуй үед хамгийн хурц гэрэл асдаг гэсэн парадокс мэт. Ямартаа ч тогтсон загварт үл баригдах, ягшмал үзэл бодлын хана хэрмийг нураасан чөлөөт сэтгэлгээ л хоосон чанарын сургаалыг хүлээн авах чадвартай гэсэн санаа энд буй.

4 – Урсгалд орох (төвдөөр: жүншүг), харин ирэх (Төвдөөр: чир-он), харилтгүй одох (төвдөөр: чир ми-он), дайсныг дарагч (төвдөөр: дажомба) зэрэг нь гурван хөлгөний гэгээрлийн ерөнхий үе шатууд.

5 – Бурхан багш урьд нэг төрөлдөө даяанч байгаад хааны хилс цаазад өртөж мэслүүлсэн явдлаас энд жишээ татжээ. Би, чи гэсэн янагуухь үзэгдлийн хил заагаас оюун санаагаа чөлөөлсөн гэгээрэгчдийн хувьд өш хонзон, үзэн ядалт утгаа алдаж, хилс үхлийг ч хүлээн авах чадвартай байдгийг олон үеийн гэгээнтнүүд үүх түүхээрээ харуулсан байдаг. Үнэмлэхүй үнэнд оюун санаагаараа уусан нэгдсэн тэднийг үнэндээ хөнөөвч хөнөөж чадахгүй, хайр өршөөлийг нь үгүйсгэвч үгүйсгэж чадахгүй.

6- Дивангар. Нэн эрт үед заларч байсан Зул зохиогч нэр бурхан. Тийм болохоор үлэмж эрт цагийн явдлыг дивангарын үед гэж хэлцдэг билээ.

“ОЧИРООР ОГТЛОГЧ ДОРЖЗОДВА” ХЭМЭЭХ ЗАСЛЫН НОМЫН ХУРААНГУЙ (Монгол хэлээр)

ТӨГС ГЭГЭЭРЭГЧ БОЛОН ГЭГЭЭРЭЛД ЗАМНАГЧ БҮХЭНД МӨРГӨМҮЙ.

Би ийнхүү сонссон юм. 

Тэр нэгэн цагт Бурхан багш Шравасти хотод Ялгуугч хан хүүгийн цэцэрлэгт Аната Биндадын номын хүрээлэнд хоёр мянга таван зуун дээд сахилтан хуврагууд болон тоо томшгүй бодисадва нарын хамт заларч байлаа.

Тэр нэгэн цагт эрхэм хүндэт Суводи суудлаас босч, дээд хувцасаа нэгэн эгэмдээ тохон, баруун өвдгөө бохирч, алга юугаа хавсран Бурхан багшид ийн өчив:

-       Төгс ялагч, түүнчлэн ажрагч, Дайсныг дарагч, Нойрноос сэрэгч та бодь сэтгэлт, агуу сэтгэлтэн шавь нартаа тус өглөгийн дээдийг соёрхогч билээ. Бурхан багш аа, бодь сэтгэлтний хөлгөнд орогчид хэрхэн замнаж, бүтээж, сэтгэх вэ?

хэмээн асуулт өчихөд Бурхан багш эрхэм хүндэт Суводид зарлиг болруун:

-       Суводи! чи сайн буянт ажгуу. Төгс гэгээрэгч бээр гэгээрэлд замнагсдад тус өглөгийн дээдийг соёрхоно. Тиймээс үлэмж сайнаар сонс, үнэн сэтгэлдээ хүлээн ав. Хэрхэн замнах, бүтээх, сэтгэх учрыг би номлосугай.

хэмээгээд:

-       Бодь сэтгэлтний хөлгөнд орвол хамаг амьтан, тухайлбал өндгөөс төрөгч, хэвлээс төрөгч, чийг дулаанаас төрөгч, хувилан төрөгч, дүрст ба дүрст бус, ухамсарт ба ухамсарт бус, амьтан гэх нэрийтгэлд хамаарах тэдгээр бүх төрөл зүйлтнийг төгс амирлангуй хутагт хүргэсүгэй. Цаглашгүй олон амьтныг амирлангуй хутагт хүргэхийг зорих авч нэгээхэн ч амьтан амирлангуй хутагт хүрээгүй гэж сэтгэгтүн. Яагаад гэвэл, бодь сэтгэлтэн бээр “амьтан” гэх төсөөлөл, “сүнс” гэх төсөөлөл, “бодгаль” гэх төсөөлөлд баригдвал түүнийг бодь сэтгэлтэн гэж хэлэхгүй. Бодь сэтгэлтэн бээр бодит юмс үзэгдэлд оршилгүйгээр өглөг өгөх учиртай. Дүрс, дуу, үнэр, амт, хүрэлцэхүй, оногдохуйн алинд нь ч оршилгүйгээр өглөг өгөгтүн. Ямарваа хэлбэрт эс орших нь бодь сэтгэлтний өглөг хайр бөлгөө. Юунд ч эс орших тийм өглөг буяныг хэмжих аргагүй. Түүнийг хэмжих нь огторгуйг хэмжих мэт бэрх. Бурханыг ч хэлбэргүйн чанарт үзэгтүн. Хэдий чинээ түүнд хэлбэр онооно, төдий чинээ хуурмаг. Хэдий чинээ хэлбэрээс сална, төдий чинээ үнэнд ойртоно. Ирээдүйд, адаг таван зуун жилийн цаг үед буюу ариун сургаал үлэмж сүйрэлтэй учрах тэр цагт элбэрэл журамт, эрдэм билигт бодь сэтгэлтнүүд мэндэлнэ. Тэд ганц бурханд ерөөл буян үйлдэх бус, түг түмэн, тоо томшгүй бурхадад өргөл тахил өргөж, адис буян хүртэнэ. Энэхүү ариун судрын үгс дор уярал бишрэл өр зүрхнээс нь ундрах тэдгээр сайн хувьтныг Түүнчлэн ажрагч тольдном. Тэд “би” гэсэн, “амьтан” гэсэн, “сүнс” гэсэн, “бодгаль” гэсэн төсөөлөлд үл автана. Тэд юмс үзэгдэл буй гэсэн, үгүй гэсэн төсөөлөлд үл автана. Хэрвээ бодь сэтгэлтнүүд юмс үзэгдэлд буй гэсэн төсөөллөөр хандвал тэр нь “би” гэсэн, “амьтан” гэсэн, “сүнс” гэсэн “бодгаль” гэсэн баримтлал болно. Хэрвээ юмс үзэгдэлд үгүй гэсэн төсөөллөөр хандвал тэр нь мөн л “би” гэсэн, “амьтан” гэсэн, “сүнс” гэсэн, “бодгаль” гэсэн баримтлал болно. Бодь сэтгэлтэн бээр юмсыг буруу үл баримтладаг шигээ юмс үгүйг ч үл баримтлана. Тиймийн учир энэ сургаалыг эндүүрлийн мөрнийг гатлах сал онгоц гэж ойлгогчид юмс үзэгдлийн буйд автаагүй атал буй бусад автах юун. Хэн нэгэн гурван мянган их мянган ертөнцийг долоон зүйл эрдэнэсээр дүүргэж, өглөг буянд зориулснаас хэн нэгэн энэ судраас адаглаад дөрвөн үгийн холбоог сэтгэлдээ тунгааж, бусдад үнэн утгаар нь зааж чадвал өмнөхөөс тоолж хэмжишгүй олон дахин үлэмж буяныг хураана. Учир нь дээдийн дээд гэгээрэл үүнээс л үүсэх тул ялж төгссөн бурхад ч түүнээс л мэндлэх бөлгөө. Бодь мөрийн урсгалд орогч, эргэн ирэгч, эргэлт буцалтгүй одогч, дайсныг дарагч, төгс гэгээрэгч хэн ч бай “би урсгалд оров”, “би эргэн ирэх түвшинд хүрэв”, “би дайсныг дарагч болов”, “би төгс гэгээрэв” гэсэн төсөөлөлд автвал тэр бүхэн “би” гэгч, “амьтан” гэгч, “сүнс” гэгч, “бодгаль” гэгч үзэл болно. Тиймийн учир бодь сэтгэлтнүүд юунд ч оршилгүйгээр сэтгэгтүн. Дүрс, дуу, үнэр, амт, хүрэлцэхүй, оногдохуйн алинд ч оршилгүй сэтгэгтүн. Энэхүү судрын нэр бол билгийн чанадад хүрэхүй. Хүрэх зүйл үгүй тул билгийн чанадад хүрэх хэмээнэ. Хэн нэгэн Ганга мөрний дусал хумхийн тоогоор амь биеэ буянд золиословч, энэхүү судраас адаглаад дөрвөн үгийн холбоог сэтгэлдээ тунгааж, бусдад үнэн утгаар нь ойлгуулан зааж сургаваас тэр түүнээс тоолшгүй, хэмжишгүй олон дахин буян болох учиртай.

Тийн айлдахад эрхэм хүндэт Суводи номын сүр сүлдэнд бишрэн хайлж, урсах нулимсаа арчаад өчсөн нь:

-       Хамаг бурхадын айлдсан энэ судар үлэмж гайхамшигтай ажээ. Би ухаан орсон цагаас ийм гайхамшгийг сонссонгүй. Энэ судрын утганд үнэн ухаарлаар нэвтрэгч хэн бүхэн үлэмжийн хувь золтон билээ. Би бээр энэ судрыг дээдлэн бишрэвч надад тийм хувь зол алга. Адаг таван зууны цөвүүн цагт энэ судрыг хүлээн авч, уншиж ухаарч, дэлгэрүүлэгч тэд л үлэмж хувь ерөөл төгөлдөр буюу. Учир нь тэд “би” гэгч, “амьтан” гэгч, “сүнс” гэгч, “бодгаль” гэгч төсөөлөлд баригдахгүй. Төгс гэгээрэл гэдэг нь төсөөлөл бүхнээс ангижирсныг л хэлэх ажээ.

Тийн өчихүйеэ Бурхан багш зарлиг болруун:

-       Суводи! чиний хэлдэг зөв. Энэ судрын утга санаанаас эмээж цочилгүй, эндүүрч хөөрөлгүй хүлээн авагч хэн бүхэн үлэмжийн их хувь золтой. Билгийн чанадад хүрэх энэ номыг эдүгээ Түүнчлэн ажрагч бээр номлож байна. Хожим цаглашгүй олон гэгээрэгсэд ч номлох болно. Суводи! Бурхан багш хүлцэнгүйн чанад хязгаарт хүрсэн гэдэг нь тийм хязгаараас ангижирсан гэсэн үг. Тухайлбал, Калингагийн хаан миний үе мөчийг огтчих тэр цагт надад ”би” гэсэн бодол байгаагүй. Хэрэв тэр цагт надад “би” гэсэн бодол төрсөн бол өшөө хорслын ч бодол төрөх байсан. Суводи! Би бээр билгээр тольдном. Улирч одсон тэр нэгэн цагт, таван зуун төрлийн тэртээ Хүлцэнгүй хэмээх даяанч байхад минь надад тийм бодол төрөөгүй юм. Тийм учир бодь сэтгэлт, агуу сэтгэлтэн бээр бодол төсөөлөл бүхнээс ангижирч бодь хутгийг сэтгэгтүн, юунд ч оршилгүйгээр сэтгэгтүн. Аливаа оршихуй өөрөө эс оршихуйн учир тэр бөлгөө. Тиймээс л төгс гэгээрэгч бээр “юунд ч оршилгүй өглөг хайраа түгээ” хэмээн номлодог. Төгс гэгээрэгчид үнэмлэхүй үнэнийг түүнчлэн сургамой. Гэгээрлийн тэр сургаал замналд үнэн ч үгүй, худал ч үгүй. Үлгэрлэвээс, харах нүдтэй атлаа хав харанхуйд суугаа хүн юуг ч үзэхгүй. Хэлбэрт хүлээстэй байдлаар өглөг буяныг сэтгэгч тийм бөлгөө. Гэгээ ургах аваас харах нүдтэй л бол хачин сониныг үзнэ. Хэлбэрийн хүлээснээс ангид өглөг буяныг сэтгэгч тийм бөлгөө. Энэ судрын утга санаа төсөөлшгүй, зүйрлэшгүй ажгуу. Үүнээс үүдэх үр санаа сэдэл саванд багташгүй бөгөөд зөвхөн гэгээрсэн суу билигтэн л тольдоно. Хэн нэгэн Ганга мөрний хумхийн тоогоор амь биеэ өглөө, өдөр, орой гурван удаа буянд зориулж, тийм байдлаар түг түм, гольд наяд олон галавт биеэ зольсноос, хэн нэгэн энэ судрыг сонсоод, эс орхивоос л түүнээс тоолшгүй хэмжээлшгүй олон дахин буяныг хураана. Энэ судрыг их хөлгөнд орогч, дээд замд дэвшигчдийн тусын тулд Түүнчлэн ажрагч бээр номлоюу. Үүнийг хүлээн авагчид миний бодь хутгийг мөрөндөө үүрч, гартаа барьсан болно. Учир нь, дорд зүйлд бишрэгчид энэ судрыг хүлээн авах хувьгүй. Хүлээн авч, уншиж ухаарах хувьтан зовж ч магадгүй. Юу гэвэл, урьд төрлөөс уламжилсан тамын зовлонд унагах тэр нүгэл нь энэ насанд нэрвэнэ. Гэвч бүү ай. Урьд төрлийн нүгэл, хойт төрлийн там бүгд хоосрон арилж, гэгээрлийн хутгийг олъюу. Суводи, би бээр зөн билгээр тольдном. Урьд тоолшгүй галавын тэртээ, Дивангар Бурханаас ч эртийн эрт наян дөрвөн түг түм гольд наяд бурхад залрах цагт би бээр тэдгээр бурхадыг ямагт баясган хүндлэж, дээдлэн тахиж, буруу гажууг нэгээхэн ч эс хийсэн. Гэвч тэр буян нь хожим ирээдүйн адаг таван зуун жилийн балар үед энэхүү судрыг хүлээн авч, уншиж, ухаарах буяны зууны нэг хувьд ч дөхөж очихгүй, хэмжих зүйрлэх ч аргагүй бөлгөө. Тийм буяны хэр хэмжээг өгүүлэхэд минь нялхасын ухаан самуурч, сэтгэл нь хямрах болно. Үнэн ч үгүй, худал ч үгүй. Тийм болохоор Төгс гэгээрэгч бээр оршихуй юмс бүгд Бурханы ном гэж айлдъюу. Оршихуй юмс гэдэг нь тэр бүгд эс оршихуйтай учир тийн өгүүлнэ. “Юм бүхэн хоосон чанартай, би гэгч зүйл үгүй” хэмээн сүслэн бишрэгч түүнийг Төгс гэгээрэгч бээр агуу бодь сэтгэлтэн хэмээн нэрийднэм. Суводи! Ганга мөрний хумхийн тоогоор Ганга мөрөн бий болбол, тэр бүх мөрний хумхийн тоогоор ертөнцийн орон бий болоход, тэнд оршигч бүхий л төрөлхтөний тус бүрийн сэтгэлийн урсгалыг би тольдох бөлгөө. Учир нь, сэтгэлийн урсгал гэгдэх тэр нь хоосон юм. Хоосон болохоор л түүнийг сэтгэлийн урсгал гэж Төгс гэгээрэгч бээр нэрлэдэг. Учир юун гэвэл, өнгөрсөн цагийн сэтгэл ч баригдахгүй, ирээдүй цагийн сэтгэл ч үзэгдэхгүй, одоо цагийн сэтгэл ч хоосон бөлгөө. Бурханы оршихуй ч хоосон. Амьтны оршихуй ч хоосон. Адилгүй мэт үзэгдэвч Би үгүйн чанар дор адил буюу. Би гэгч баримтлалыг Төгс гэгээрэгч бээр үл баримтлах, түүнийг эгэл балчир ухаантнууд л баримтлана. Хэн нэгэн намайг дүрс болгон үзэж, дуу болгон баривал төөрөгдөлд орсон тэд намайг таниж чадахгүй. Гэгээн бурхан бээр хоосон чанар, хамгийг ивээгч бээр үнэмлэхүй дүрт. Үнэмлэхүй үнэн, хоосон чанарыг таниагүй бол намайг яаж таних вэ. Суводи! Их хөлгөний замд орогч бодь сэтгэлтэн аливаа юмсыг эвдэгч буюу үгүйсгэгч гэж ойлгож болохгүй. Их хөлгөний замд орогсод юуг ч эвдэхгүй, юуг ч үгүйсгэхгүй. Энэ судрын Би үгүй, Бодгаль үгүйн утга санааг хүлцэн ухаарахаас илүү буян хаана байна. Төгс гэгээрэгч бээр хаанаас ч ирэхгүй, хаашаа ч буцахгүй. Тиймд л түүнийг Түүнчлэн ажрагч, Дайсныг дарагч, Төгс гэгээрэгч Бурхан хэмээмүй. Гурван мянган их мянган ертөнцийг хумхийн тоосонд задлан бутлаваас тэр хумхийн тоосны тоо хичнээн олон. Гэвч тийм хумхийн тоос олдохгүй учраас Төгс гэгээрэгч бээр түүнийг хумхийн тоос хэмээмүй. Хумхийн тоосноос бүтсэн гурван мянган их мянган ертөнцийн орон олдохгүй учраас л Төгс гэгээрэгч бээр түүнийг гурван мянган их мянган ертөнцийн орон хэмээмүй. Тэр бүхнийг бүхэлчилж (бүдүүвчилж) баримтлах нь нэр томъёо төдий, тэр нь балчир ухаантны баримтлал бөлгөө. Суводи! Төгс гэгээрэгчийг “Би” гэх үзлийг номлосон гэвэл, тэр тийм биш ээ. Хэрэв Төгс гэгээрэгч бээр “Би” гэх үзлийг номлосон аваас тэр нь тийм үзэл үгүйн учир номлосон хэрэг. Их хөлгөнд орогч бодь сэтгэлтэн энэ мэтчилэн юмс үзэгдлийг ойлгогтун, үзэгтүн, бишрэгтүн. Юунд ч оршилгүй, авталгүй сэтгэгтүн.

Од, бүрэлзээн, зул,

Илбэ, шүүдэр, хөөс,

Зүүд, гялбаа,үүл мэт

Хуран үүссэн бүхнийг

Тэгж үзэгтүн.

Бурхан багшийг ийнхүү сургаал айлдахад эрхэм хүндэт Суводи болон бодь сэтгэлтэн олон шавь нар тэргүүлэн тэнгэр, хүмүүн, асури, гандирсын ертөнц даяар даган баясч, Бурхан багшийн сургаалыг бишрэн магтвай.

Очир огтлогч судрын зүрхэн тарни:

Намо багавади бразня барамида еэ. Ум нада дида, илиши илиши, милиши милиши, бинаян бинаян. Намо багавади брадям бради, ириди ириди, мириди мириди, шүриди шүриди , үшүрү үшүрү, бүюүеэ бүюүеэ суха.

“ОЧИРООР ОГТЛОГЧ ДОРЖЗОДВА” ХЭМЭЭХ ЗАСЛЫН НОМЫН ХУРААНГУЙ (Төвд хэлээр)

Доржзодва буюу Очироор огтлогч нэрт их хөлгөн судрыг шүтсэний тус эрдмийн тайлбар оршвой.

Билгийн чанад хязгаарт хүрсэн Очироор огтлогч Доржзодвын тус эрдмийн тайлбарыг уншваас, уншуулбаас, бичвээс, бичүүлбээс найман түм дөрвөн мянган номын цогцсын тус эрдмийг магтан уншсан хийгээд бүтээсний буяныг олж, энэ насанд нас буян, эрхтэн хийморь дэлгэрч, аливаа үйлс бүтээд, эцэс хойтод бодь хутгийг олох нь дамжиггүй хэмээн номложээ.

Энэ буянаар эх болсон хамаг амьтан Бурханы бодь хутгийг олох болтугай.

ДОРЖЗОДВА ХУРААНГУЙ

Энэхүү хураангуйг нэг уншваас Очироор огтлогч нэрт их хөлгөн судрыг гурав уншсантай дүйцмой.

Гандан аалаа согсуутан

Гандан аалаа дорший ваа

Лигваа ламаа шагваа дээ

Жавуу дэдэг аймийтан

Санжаа номины чойжий доо

Дэмбээ номины чойжий буу

Чойнид шавир жамъяан бэ

Дэний намбар шийний нүй

Равжир дүйжир нямдуушин

Дармаа эрээвэр морьнытон

Жууман салбар чойвортон

Милий логдон бийрэндоовуу

Дүйжий тамжид мэдэрдоо.

ОЧИРООР ОГТЛОГЧ СУДРЫН ЗҮРХЭН ТАРНИ

Намо багавади бразня барамида еэ.

Ум нада дида, илиши илиши, милиши милиши, бинаян бинаян.

Намо багавади брадям бради, ириди ириди, мириди мириди, шүриди шүриди, үшүрү үшүрү, бүюүеэ бүюүеэ суухаа.

ХУУЧИН СҮМИЙН БУУРИН ДЭЭР

Нэг их гоё цэмцгэр цав цагаан байшин байна. Тулж очвол Буддын сургаалыг түгээх сүм гэжээ. Шат нэн намхан өргөн бөгөөд гадуур нь явсан хүн ороод гармаар ойрхон санагдах аж. 

Орлоо. 

Цэлийсэн том үүдэн хэсэгт Будда Сидхартийн хөргийг неореализмийн аргаар бүтээсэн гайхам сайхан хөрөг өлгөжээ. Эгц дороос нь бүдэг хөх өнгийн лазерийн гэрлэн зул тусгасан нь уран зургийн бичлэг болоод өнгийг нэн тод болгоно. Үүдний 2 талаар тач скринтэй олон лавлахууд ярайна. 

Сидхартиын хөргийн хажуу ар талаас шилэн хаалганы цаана олон том жижиг өрөө байх нь лекц, хэлэлцүүлэг, мультимедиа үзүүлбэр, эрт бөгөөд орчин үеийн номын уншлагын өрөөнүүд ажээ. Сүмийн хаалгаар орохоос эхлээд л цагаан уул цэцгийн зөөлөн гүн үнэр эндхийн хэм чийгшлийг нь кондишиноор тааруулсан агаарт хаанаас ч юм зөөлөн үнэртэх нь хээр талд зуны дунд сарын өдрүүд мэт. Гэрэлтүүлэг ч гэсэн үнэтэй том люкстерүүд харагдахгүй мөртлөө энэ сүмийн адарын хамгийн холын булан ч нэг л зөөлөн цагаан туяанд сүлэгдэн байх нь гарцаагүй орчин үеийн сайн дизайнерийн ажил гэдгийг илтгэнэ.

Сайн дурынхан бололтой эмгэн өвгөн хоёр надаас “миний хүү ямар ажил хэргээр явна” гэж асуулаа. Зүгээр сонирхоод ороод ирлээ гэвэл над ам уралдан тайлбарлаж байнаа. Чи өөрөө авто лавлахаас үзэх үү бид хоёрын нэг нь дагуулж чамд газарчилах уу гэнэ. Би нэрэлхээд за лавлах компьютерээс үзье гэсэнд хүү минь дандаа ирж байгаарай, 24 цаг нээлттэй шүү, ядарч зүдэрч явбал хонож өнжиж ч болно, сэтгэл санаа тавгүй бол ухаарал тайвширалаа олно шүү гэж байна. 

Би дотроо лам бололтой хүн харагдах нь уу гэж ажиглах боловч миний мэдэх улаан ягаан хувцастан нүдэнд торсонгүй. Тэгэхээр хоёр хөгшинөөс:

- Лам нар нь хаачаа вэ? гэсэн чинь эмгэн нь: 

- Дээр үеийнх шиг лам хайгаад байвал яг тийм ч хүн байхгүй ээ. Гэхдээ миний хүүд ямар хүн хэрэгтэй юм бэ гэж байна. 

Би дэмий нэрэлхээд хийморийн сан тавиулья, бас доржзодва уншуулъя гэлээ. Эмгэн инээмсэглээд: 

- Хийморийн сан ч үнэхээр сайхан хийморь сэргээх зохиол шүү. Чи зөвхөн сонсох гэж байвал Өндөр гэгээний анхны айлдсан хэлбэрээр нь ардын жүжигчин Равдангийн уншсанаар сонсож сэргэж болно. 13а танхимд компьютер дээрээс миний хүү өөрөө ол. Сайн SONY, стерео чихэвч хамт байгаа. Харин утга агуулгынх нь юм уу хэл найруулгын тухай хэлэлцүүлэгт орно гэвэл ресепшн дээр нэрээ бичүүлээд ойрын хэлэлцүүлгийн цагийн хуваарь хар, орчин үеийн монгол хэлээр хөрвүүлсэн нь тэр хажуугийн номын мухлагт эсвэл номын санд байгаа, эртний Өндөр гэгээний гар бичмэл, Төвд, Англи орчуулгыг нь сонирхвол номын санд ор, цаасаар нь үзэх үү, файлаар нь авах уу гээд явж өгч байнаа. 

Өвгөн тэгсэн бас мөчөөгөө өгөхгүй: 

- Хүү минь Доржзодва үзнэ гэхийг бодоход нилээн судалсан сүрхий хүүхэд байх нь гэж ирээд л бас баахан лекц, хэлэлцүүлэг, маргаан, эрт одоогийн Монгол, Төвд, Англи хэвлэлийг нь аль өрөөнөөс яаж олохыг зааж эхэлсэнд би ч сандран хоёр идэвхтэй хөгшнөөс салахын түүс болов.

Тэгээд цааш явж үзлээ. Гаднаасаа гайгүй 3 давхар жижиг байшин харагдаад байсан чинь дотроо бол нилээн зайтай олон хүн амьтан хөлхсөн их том юмаа. Хэлэлцүүлгийн өрөөнүүдээс нэгнийх нь үүдийг татан орвол арваад хүн хагас тойрон жижиг сандал ширээнд сууж ээлжлэн бодол саналаа ярьж маргах аж. Жаахан сонсвол мань мэтийн мэдлэгээс арай л дээгүүр яриад байх шиг. Их сургуулийн физикийн багш нар, буддын түүх судлаач, философийн хүрээлэнгийн ажилтан, хөдөөнөөс ирсэн малчин, оюутан ч гэх шиг хүмүүс, мөн нэг жийнс, футболктой өөрийгөө гавжийн зэрэг хамгаалах гэж байгаа гэх 20-оод насны залуутай нилээн халуун маргаан өрнүүлж байнаа. Жиинстэй залуу лам: 

- Материйн хамгийн жижиг хэсгүүд хүртэл зөвхөн бөөм кваркийн төлвөөс гадна долгион төлөвт шилжиж чаддаг гэсэн орчин үеийн физикийн шинжлэх ухааны ойлголтонд Нагаржуна өөрийн цаг үедээ австракт оюун дүгнэлтээр хүрсэн нь хоосон чанар юм гэж байнаа. 

Тэгсэн физикийн багш: 

- Наадах чинь хэт өнгөц нимгэн ойлголт байна. Аливаа матери антиматеритай байдаг. Энэ 2 эсрэг материйн хооронд үргэлж 0 байна. Энэ 0 бол хар нүхийг хэлж байгаа юм биш. Бүр тусдаа. Матери антиматери байгаа бүх ертөнцийн цэг бүрт, мөн ертөнц даяар байна. Гэхдээ нэг л 0 юм. Энэ 0 төлөвт орвол ертөнцийн хаана ч бодлын төдийд матери юм уу антиматери байгаа дурын газар хүрч болно. Үүнийг л хоосон чанар гэнэ хэмээн том LCD дэлгэц дээр зурж тайлбарлалаа. Философийн багш залуу: 

- Хоосон чанарыг бүү материалжуул. Яг Нагаржуна багшийн сургаалаар энэ чинь юмс үзэгдлийн мөн чанар ба хүлээн авах бидний тусгал сэтгэлгээ, логик дүгнэлт хийх аргачлалын онолын ерөнхийлөл болохоос ганц физикийн шинжлэх ухаан гэж жижигрүүлж хэрэггүй гээд бут авлаа. 

Тэгсэн нэг математикч залуу Нагаржунагийн 8 үгүйсгэл бол арай дутуу, яг логикийн онолоор бол энэ үгүйсгэл хязгааргүй үргэлжлэх ёстой гээд засварлаж байх юм.

Би, за энэ ч арай том ангид нь орчихжээ гэж бодоод сэмхэн гарч лекцийн зааланд орвол харьцангуй том зааланд зуугаад хүн чихэвч зүүчихсэн нэг залуухан Америк хүүхний яриаг анхааран сонсож зарим нь тэмдэглэл хөтөлж байна. Намайг ороход ч бас нэг зузаавтар дэвтэр үзэг өглөө. Нээгээд үзвэл дэвтрийн хуудасны зүүн талд нь Зонховын Бодь мөрийн зэргийн эхний боть орчин цагийн Монгол хэлээр байх бөгөөд хуудасны баруун талын хоосон хэсэгт илтгэгчийн ярианаас тэмдэглэх эсвэл асуулт, ойлгоогүй зүйл, бодол, эргэлзсэн санаагаа тэмдэглэх ёстой юм байна. 

Энэтхэгийн Шашины их сургуулийн багш гэх энэ Америк хүүхэн 5-р бүлэг бясалгах журмын бэлтгэл хэсгийг өөрийн болон, эртний мэргэд, орчин үеийн найз нөхдийнхөө жишээн дээр баяжуулан энгийн тайлбарлаж байнаа. Нэг хүн илтгэгчээс асууж байна: 

- Буддагийн тааллын шүтээнүүдийг засна, тахил бэлтгэнэ гэхээр заавал Буддагийн эртний цутгамал сэрэг дүр, 8 тахил бэлтгэнэ гэсэн үг үү? Илтгэгч: 

- Заавал хуучин дүр байх албагүй ээ. Юуны өмнө яг таны сэтгэлд Сидхарта яаж төсөөлөгддөг вэ. Магадгүй таны сэтгэлд буудаг тэр Будда хүүхэд үеийнхээ гэнэн томоогүй дүрээр ч байж болно. Эсвэл бадарчлан явж байгаа дүр ч байж болно. Гэхдээ ихэнх хүмүүс яагаад ч юм түүний бясалгал хийж мацаг барьж байсан үеийг юм уу, өндөр настай өвгөн багш сургаалаа айлдаж байх үеийг төсөөлөх дуртай байдаг. Тэгэхээр та өөрийнхөө сэтгэлд байдагтай ойрхон тийм зураг, фото, баримал, магадгүй австракт уран зураг ч байж болно, тийм л Буддаг бясалгал хийх өрөөндөө, өмнөө байлгавал төвлөрөхөд амар байх болов уу гэж байнаа.

Би дараагийн танхимд орвол цахим номын сан ажээ. Нэг компьютерт нь орж үзвэл 27 инчийн том дэлгэц дээр Буддын сургаалын эртний ном судар, түүхэн газруудаас авахуулаад орчин үеийн Монгол хэл дээрхи мульти медиа танилцуулга, интернэтийн интерактив сургалт хүртэл бүгд байх юм. Надад их сонирхолтой санагдсан нь интернэтийн монгол хэл дээрхи олон хэлэлцүүлгийн блогууд байлаа. Бүх л сэдвээр: 

- Сидхартагийн намтар, түүхийн маргаантай хэсгээс эхлээд орчин үеийн физикийн туршилт, онолын тааврууд хүртэл орсон байх юм.

Харин эртний ном судрын хэсэг нь нэлээн хатуу дэг журамтай бөгөөд зарим нэн ховор номыг зөвхөн Монголын Соёлын Сангийн тусгай зөвшөөрлөөр, мэргэжлийн номын санчийн дэргэд, зааврынх нь дагуу тусгай орчинтой өрөөнд үзэж болох юм байна. Харин файл нь бол үнэгүй. Бүр энд ирэх ч хэрэггүй интернэтээр үнэгүй татаж авч болох ажээ. Буддын сургаалын их алдартай судлаачдын лекц, хэлэлцүүлэг, сүүлийн үед болсон нэлээн сенсацитай маргаан мэтгэлцээнүүд ч бас блү-рэйгээр байж байнаа. Би сонирхоод Лалын сүфи урсгалын нэгэн нэрт судлаач, МУИС-н цөмийн физикийн эрдэмтэн, гүн бясалгал хийгээд саяхан дууссан нэг залуу лам гурвын сэтгэлийн төлөв байдлуудын тухай их сонирхолтой мэтгэлцээн, ном хаясан бичлэгийг авлаа.

Сүмийн ард маш том цэцэрлэгтэй бөгөөд Дэлхийн хойд бүслүүрт ургадаг бүх л ургамал энд байх шиг. Эрт галавын ойд орсон ч юм шиг нэн таатай. Моддын хоорондуур бор гөрөөс, буга, хандгай өтгөн ургасан өвсөнд бэлчиж цөөрмийн уснаас уун зогсох үзэгдэнэ. Цэцэрлэгийн эргэн тойрон жижиг 1-2 давхар байшингууд байх нь сүмийн дэргэдэх буяны эмнэлэг, ядуусыг усанд оруулж ундлах газар, өнчин хүүхдүүдийг асрах цэцэрлэг сургууль юм байна. Тэдэнд үйлчлэх сайн дурынхан буян хийх өдрөө бүртгүүлээд хуваарьт өдрөө ирж ажилладаг гэнэ. Хагас жилийн өмнөөс бүртгүүлэхгүй бол хуваарьт орох амаргүй, удаан хүлээдэг гэнэ. Сайн дурынхан цөм цав цагаан Монгол дээл өмссөн нь нэг л хүндэтгэл төрөм харагдана. Цэцэрлэг дотуур болон сүмийн ар ханаар эрт эдүгэгийн Энэтхэг, Монгол, Төвд дорно дахины олон мэргэдийн боржин баримлууд бүтээлчдийнхээ ур чадвараар амилсан мэт эгнэн харагдана.

Эргээд сүмийн гол барилга руу орлоо. 

Гэвч, яагаад ч юм багаас төсөөлж сурсан хуучин сүмийн бараан, харанхуйвтар модон барилга, олон зууны турш шингэсэн шар тос, хир даагины үнэр, утаа тортог, аалзны шүлс, зулын гэрэлд сүүмэлзэх сүрлэг алтан бурхадын аймшигт догшин нүүр царай, Төвд хэлээр дүнгэнэх рэп үглээ шиг уншлага, хонины махны үнэр ханхалсан халзан толгойтой банди нар, бүрээ бишгүүр, хонх дамарын танил дуу хаа нэгтээ үгүйлэгдэх ч шиг. 

Аль 15-р зуунд Зонховын тогтоосон дэг жаяг сан. Арга ч үгүй юм уудаа, цаг нь ирж.

Сүмийн гол хаалганы довжоо намхаан 4 шаттай бөгөөд цагаан гантиг шат болгон дээр Будда Сидхартагийн гайхалтай энгийн нээлт 4 үнэнийг бичжээ: 

1. Зовлонгийн үнэн: Хүний амьдрал бол зовлон (үхэл, өвчин, хөгшрөлт, хүссэн бүхэн үл биелэх), 
2. Зовлонгийн шалтгааны үнэн: Зовлон нь хүсэл шуналаас үүсдэг, ялангуяа бие сэтгэлийн хангаж үл барам хүсэл шуналаас. 
3. Зовлонгийн шалтгаанаас салах үнэн: Зовлон үүсгэх шалтгааныг буюу хүсэл шуналыг таславал үр дүн нь ч, зовлон нь ч арилна. 
4. Зовлонгийн шалтгаанаас салах замын үнэн: Хүсэл шуналаас салах буюу зовлонг үүсгэгч шалтгаанаас салахын тулд 8 гишүүнт замаар амьдрах ёстой. Зөв үзэл, зөв бодол, зөв үг, зөв ааш, зөв амьдралын хэвшил, зөв тэмүүлэл, зөв бясалгал, зөв сэтгэл. Би 3 дахь шатан дээр бодол болон удаан суулаа.

Тэгээд нэг л мэдэхэд цэмцгэр цагаан сүмээс сэтгэлдээ нэг л зөөлөн гэгээтэй алхаад гарч байлаа.  

Б.Болдсайхан эмч 2009-5-24

МААНИЙН ЗУРГААН ҮСГИЙН УТГА

“УМ МА НИ БАД МЭ ХУМ” гэдэг тарнийг уншихын ач тус цаглашгүй их бөгөөд уншиж олон удаа тоолон суухын сацуу утгыг нь заавал бодох тун чухал юм шүү. Маанийн энэ зургаан үсэгт гүн болоод өргөн дэлгэр утга агуулагдаж байдаг.

Зургаан үсгийн эхний УМ үсэг нь А, Ү, Ма гэсэн гурван үсгийн нийлбэр юм. Эдгээр гурван үсэг нь маанийн утганд суралцаж буй хүний ариусаагүй бие, хэл, сэтгэл хийгээд мөн тэрчлэн төгс гэгээрсэн Бурханы ариуссан лагшин, зарлиг, тааллыг бэлэгдэж байдаг. Ариусаагүй бие, хэл, сэтгэл гурвыг ариуссан бие, хэл, сэтгэл гуравт хувилгах боломж бий эсэх дээр эргэлзсэн, энэ хоёрыг угаасаа харш, тусдаа ойлголт байх гэсэн бодол зарим хүнд төрж магадгүй юм. Бурхан бүгд урьд нэгэн цагт бидэнтэй ялгаагүй эгэл амьтан байжээ. Тэд зөвхөн гэгээрлийн мөрд орж алхам алхмаар өөд дэвшин бодь гэгээрлийн түвшинд хүрснээс бус угаасаа, анхнаасаа огт гэмгүй, төгс эрдэмтэй байсан гэж бид үздэггүй. Ариуссан бие, хэл, сэтгэл нь ариусаагүй гэмийн хирийг шат дараалан цэвэрлэсээр арилсан чанар буюу ариусалд хүрсэн хэрэг юм. Ариусалд хэрхэн хүрэх зам мөрийг удаах дөрвөн үсгээр бэлэгдэн харуулсныг тайлбарлавал:

МА-НИ үсгийн утга нь ЧАНДМАНЬ гэж буй бөгөөд аргын тал болох бодийн сэтгэл, энэрэл, хайрыг үүгээр бэлэгдсэн байна. Чингэхдээ чандмань эрдэнэд байдаг үгүйрэл хоосролыг арилгах үнэт чанараар бодь сэтгэлд агуулагдах сансар, нирвааны гутамшиг доройтлыг үгүй болгох эрдэм чадлыг төлөөлөн харуулжээ. Бас чандмань эрдэнэ аливаа хүмүүний эгээрэл хүслийг биелүүлдгийн нэгэн адил бодь сэтгэл ч мөн амьтны эгээрсэн хүслийг гүйцэлдүүлж чаддаг.

БАД-МЭ гэсэн хоёр үсэг нийлээд лянхуа цэцэг гэсэн үг болно. Энэ бол билиг оюуныг бэлэгдэж буй юм. Лянхуа цэцэг балчиг шавраас ургавч шаврын буртаг гэмийг өөртөө халдаалгүй цэвэр цэмцгэр ургадаг бол билиг оюунд ч бас хүнийг аливаа харш нөхцөл байдлаас ангид байлгах чадал байдаг. Хэрвээ билиг оюунаар хомс бол аливаа юмны зүйг ололгүй хооронд нь харшлуулсаар байх болно. Билиг оюуныг ялган өгүүлбэл:

1. Мөнх бусыг онох 
2. Бодгалийг бие даасан чанараар, эсвэл эдлиг чанараар хоосон гэж онох 
3. Тусгал, тусагдахуун хоёр ангид чанараар хоосон гэдгийг онох буюу хоёр хоосныг онох билиг оюун гэх мэтээр адилгүй олон төрөл зүйлд хуваадаг. 

Эдгээрээс хамгийн чухал нь хоосон чанарыг онох билиг оюун юм.

Сүүлийн ХУМ үсэг нь салшгүй нэгдмэл чанарыг бэлэгдэн харуулна. Энэ нь сэтгэлийнхээ гэмийг ариусгахад арга билгийн салшгүй нэгдмэл чанарыг ашиглах ёстойг зааж буй юм. Судрын ёсонд салшгүй арга билиг гэдэг ойлголтыг аргад автуулсан билиг, билигт автуулсан арга гэж сургадаг бол тарнийн ёс буюу дандарын хөлгөнд сая өгүүлсэн маань арга билгийн салгаж болшгүй нэгдмэл, цогц бүрэн, нэг бүхэл чанар гэсэн ойлголттой байдаг. Бурханы хөрөнгө үсэг болох талаасаа ХУМ нь язгуурын таван бурханы нэг, юунд ч сэтгэл хямрашгүй, үл хөдлөх “Агшобхя” бурханы хөрөнгө үсэг юм. 

Тиймээс “УМ МА НИ БАД МЭ ХУМ” хэмээх маанийн зургаан үсгийн товч утга нь "Салшгүй арга, билгийн мөрийг даган суралцаж, арилаагүй бие, хэл, сэтгэл гурваа ариуссан бурханы лагшин, зарлиг, тааллын чанарт хувилган чадах боломж"-ийг харуулжээ. Бурханы хутгийг бодгалиуд гаднаас хайх хэрэггүй харин бурхан болох уг, шалтгаан буюу үр хөрөнгө нь тэр бодгалийн сэтгэлд буй гэж номложээ. 

Ариун Богд Майдар их хөлгөний “Үттаратантра” шаштиртаа: "Бүхий л амьтны сэтгэлд байгалиас угаас заяасан бурханы язгуур байдаг" гэж айлдсан юм. Тийм учраас бүрэн төгс бурханы мөн чанарыг бүтээн бий болгох ариун хөрөнгө “Түүнчлэн ажирсны шим” бидний сэтгэлд байгаа билээ.

Дээрхийн Гэгээн XIV Далай Лам Данзанжамц

ЗУЛ ӨРГӨХ ЁСОН

Эрт дээр үеэс Монголчууд орой бүр зул өргөн тахил үйлддэг байсан ба сар бүрийн шинийн 8, 15, 30-нд 1, 3, 7, 21, 108-аар зул өргөж, мөн нас нөгчигчсдийн хойтын буяныг арвижуулахын үүднээс зулыг олон тоогоор өргөх зан үйлийг эрхэмлэн хийж ирсэн байдаг.

Зулыг өргөх, зулын гол ороох, зул цутгах зэрэгт та гараа ариутгасан байхаас гадна зулаа бэлтгэж байхдаа амьсгалаа оруулахгүй байх үүднээс амны хаалт зүүж болох ба бусад хэрэглэгдэх зүйлсэд ч аль болох хир халдаалгүй, цэвэр гүйцэтгэх ёстой. Зулын галд өөрийн болон өрөөлийн амьсгааг хатуу цээрлэж, нэгэнт бадраасан зулыг байрнаас нь хөдөлгөх, жаргахаас нь өмнө үлээн унтрааж огт болохгүй. Дээрх зүйлийн аль нэгийг нь үйлдвээс зул өргөж буян үйлдэгч танд буян эс хурах ба зул нь дэнгийн гэрэл төдий болж хувирна.

Зул өргөхөд ашиглагдах тосны өнгө, үнэр, амт зэрэг нь чанартай хайлсан тос буюу ҮРИЙН ТОС байх хийгээд цөгц нь алт, мөнгө, зэс, гууль зэрэг эрдэнийн зүйл байх тусам буяныг төгсгөхүйд үлэмж чухал. 

Зулыг өргөхдөө нүгэлгүй тосоор өргөхийг санууштай. Шар тос бол малын сүүнээс гарган авсан нүгэлгүй тос, харин сүүлний тос зэрэг нь малыг муулснаас авсан учир нүгэлт тос гэдгийг ухаарууштай.

Цэвэр сайхан хөвөнгөөр тухайн цөгцнийхөө амсраас 5-7 мм орчим илүү байхаар голыг ороож бэлтгэнэ. “Ум аа хум” хэмээх тарнийг сэтгэлдээ урин нар зөв ороох ба зулын голыг ороох үед шүлсээ огт битгий хүргээрэй. Бурхадын мэлмийг баясгаж харанхуйд гэрэл гаргаж буй учраас бүх зүйл ариун байх ёстойг эрхэмлэн санууштай. Мөн голыг нь ороох үедээ Бурханы өмнө наминчлан, хүмүүстэй ярилгүй, сэтгэлээ тайван амар амгалан ариусгаж, эрхэм гурван эрдэнэд залбиран бодоорой. 

Зулын гол хэт бүдүүн сул бол хурдан жаргадгаас гадна хэт хурдан жаргахад тэр хүний нас богиносно гэж үздэг. Харин гол нь яг таарсан бөгөөд тэр хэмжээгээрээ удаж жаргах тусам нас нь уртасна гэдэг. Хэт хатуу чанга, нарийн бол дутуу жаргадаг, таарсан бол гэрэл нь тод тогтвортой удаан байдаг байна.

Ороон имэрсэн голоо цөгцний голд шигтгэн тосоо цутгана. Цөгцөнд тос цутгахдаа хэт бялхааваас санваар ёс цалгардах, хэт дундуур бол эд эдлэл хомсдох гэм гарах тул тосыг цөгцний амсраас амуу тарианы хэмжээ хүртэл хийнэ.

Зулаа өргөхийн өмнө хамаг амьтны зовлонг хоцроолгүй арилгах болтугай гээд, “Ум аа хум” хэмээх тариныг олон удаа бодохын сацуу “Ус зула зула бра зула суухаа” хэмээх тарнийг 7 удаа уншихад илүү төгөлдөрших болой. 

Шүдэнзээр болон бусад шашины бус хэрэглэгдэхүүнүүдээр асааж болохгүй, харин зулыг хүжиндээ гал дүрэлзүүлээд хүжнээсээ асаана. Энэ бол тогтсон ёс заншил. Мөн зулыг яг асаах үедээ амьсгалаа оруулж болохгүй. Зулыг салхи цохихооргүй нам дор бус байрлалд, бурхан номын өмнө өргөвөл зохимжтой. 

Гэрэлт зулыг бадраахдаа үнэн сүжиг бишрэлээр лам гурван эрдэнэд залбирч өргөхөөс гадна муйхарын 3000 түнэр харанхуйг (муу санаа, архи тамхи, алаан хядаан, хулгай дээрэм гэх мэт) зайлуулан гэгээн буяныг арвижуулж, гэмт нүглийг нимгэрүүлэхийн сацуу бурхан шүтээн бүгдийг баясгаж, улмаар хүний сэтгэл зүрхийг ариусгах болтугай хэмээн чин сүжгийг ургуулан бодох учиртай. Мөн олон бурхадад залбирахын зэрэгцээ эх болсон зургаан зүйл, хамаг амьтны тусын тулд хэмээн сэтгэн өргөвөл буян тань мянга, түм болж арвидан ирэх болно.

Зул нь заавал том алт мөнгөн цөгцтэй байх албагүй. Гагцхүү таны сэтгэл, сүжиг шингэсэн хамгийн ариун сэтгэл, зүрхний гэрэл гэдгийг бодох хэрэгтэй. 

Хэрвээ зул өргөсөн бол тэр орчинд хэрүүл шуугиан, худал, хулгай зэрэг бузар булайгүй байхыг анхаарч зулыг жаргах хүртэл сэтгэлдээ ариусахуйг бодож байх ёстой. Зул барилцсан, зул өргөсөн зэрэг нь хамгийн ариун тангараг өргөсөн гэсэн үг. Ийм хүн худал хэлэх, хулгай хийх, улай үзэх, мууд дурлах нь тэнгэр ниргэсэн мэт болно. 

Зулыг өдөр бүр өргөвөл сайн. Зул жаргаж дууссаны дараа голыг нь цэвэрхэн саванд хийн хадгалж дараа нь өргөөрэй эсвэл галдаа хийж болно. 

Зулын 25-нд өргөсөн таны буян хэдэн мянга хүрэхийг хэлэхийн аргагүй. Сар бүрийн шинийн найманд, мөн шинийн 15-ны өдрүүдэд зул өргөж, мах идэлгүй, буян үйлдвээс энэ болоод хойт насны буян хэмжээлшгүй их болой.

ЗУЛ ӨРГӨСНИЙ 10 ТУС ЭРДЭМ

1. Ертөнцөд зул мэт болно. 
2. Машид ариун махан нүдийг олно. 
3. Машид ариун тэнгэрийн нүдийг олно. 
4. Буян нүглүүдийн ном, сургаалийг мэдэх болно. 
5. Үл мэдэгч ба мунхагийн харанхуй арилна. 
6. Билэг ухаан төгөлдөр болно.
7. Тэр орчлонд зорчих цагт мунхагт үл оршино. 
8. Эд бараа арвижна. 
9. Өндөр язгуурт төрнө. 
10. Маш богино хугацаанд илт туулсан бурхан болно.

ЗУЛЫН ГЭРЛЭЭР ШИНЖИХҮЙ

1. Айлзан шатваас ариун урт наслах, сайн нэр нэмэх 
2. Мухар моголцог цагаан шатваас арвин урт наслах 
3. Мухар цагаан цэцэг мэт шатваас нас буян тогтох 
4. Үзүүр цагаан, хязгаар улаан шатваас сүсэг бишрэл дэлгэрэх 
5. Дөл нь хоёр үзүүртэй шатваас хүсэл бүтэх 
6. Гэрэлгүй, их утаатай, жалав жалав гэж шатваас буртаг хилэнц, дээрэм болох 
7. Шаржигнаж шатваас дайсан ад өдөж, эд ховор хомс болох 
8. Гэрэлгүй тасархай шатваас дайсан үтэр ирэх 
9. Гэрэлгүй эхний үзүүр мэт хэлбэртэй шатаж хар үнс их болбоос, өвчнөөр хүн үхэх, амин ахар болох 
10. Гялав гялав гэж шатваас сэтгэл санаагаар зовох, хүн гэнэт үхэхийн нягуур
11. Учиргүй дүрэлзэн бөхвөөс үхэл, гай гамшиг учрах 
12. Гол нь цэцэглэж, удаан бадарваас эзэндээ ээлтэй 
13. Үүр цайтал бадарваас таван өдөр баярлах 
14. Цэцэг нь гадагшаа зүглэвээс их хүнээс бичиг захиа ирэх 
15. Долоо хоногийн турш энэ лугаа нэгэн адил асваас ноёд түшмэдэд зэрэг хэргэм, эгэл иргэдэд буян хишиг нэмэх 
16. Дөл нь хоёр хагаран асваас их баяр хөөр болох, хэргэм зэрэг нэмэх 
17. Цэцэг нь эрчлэн унтарваас гэрийн эзэн хол юманд явах 
18. Цэцэг нь буурцаглаж байвал архи дарс болон манлай бүхэн үл тасрах 
19. Цэцэг нь олон давхарлан асваас зэрэг дэвших 
20. Цэцэг нь өндөр байвал алс холоос анир чимээ сонсох зэргээр шинждэг.